Toneel voor de ziel

“Familieopstelingen als toneel voor de ziel”: Met toestemming overgenomen uit het blad Happinez (jaargang 2, nummer 2, april 2004)

Jarenlang bij de psychotherapeut op de sofa om familietrauma’s uit te diepen?

Familieopstellingen geven in één oogopslag een alomvattend perspectief op de scheve verhoudingen in onze relaties. In deze populaire therapie van Bert Hellinger worden leed en lasten die wij uit loyaliteit vaak onbewust generaties lang met ons meezeulen symbolisch teruggegeven aan diegene bij wie ze horen.

In een schouwspel met stand-in familieleden krijgt iedereen de juiste plek toebedeeld en wordt de lucht geklaard. Wèg met die sluimerende verwijten of dat misplaatste medelijden. Want wie alleen zijn eigen lot op de schouders draagt, voelt zich stukken lichter.

Stel je een familie voor als een vlucht glanzen. In de V neemt iedereen een eigen plekje in en steeds vliegt er een ander voorop. Kind wordt moeder, moeder wordt grootmoeder, etc. Een verborgen kracht zorgt ervoor dat alle vogels tegelijk dezelfde richting opvliegen en deze kracht is uit op harmonie. Verdwijnt er een vogel uit het geheel, dan wordt de harmonie verstoord en zal een ander zijn plek innemen om de eenheid terug te brengen.

Volgens Bert Hellinger, filosoof, psychotherapeut en bedenker van de populaire familieopstellingen, werkt het ook zo met families.

Krijgen mensen niet hun eigen plek krijgen (bijvoorbeeld het zwarte schaap wordt verstoten of over een gestorven broertje mag niet worden gesproken) dan ontstaat er disharmonie en zal een ander familielid, soms zelfs generaties later, zich met deze vergeten persoon identificeren om de harmonie in het geheel terug te brengen.

Zo zeulen latere generaties soms nog lasten op de schouders waarmee ze onverwerkte gebeurtenissen of onrecht in een familie onbewust trachten te vereffenen. In een familieopstelling worden dit soort scheve verhoudingen en misplaatste rollen zichtbaar.

Hoe kan een rollenspel met wildvreemden zulke patronen in jouw familie geloofwaardig weergeven en wat zou dat uithalen in je “echte leven”? Het is me nog een raadsel, als ik op een woensdagavond plaatsneem in een volle zaal in centrum de Roos in Amsterdam.

Josien, een vrouw van begin veertig, “gooit haar vraag in de groep”: “Ik heb net als mijn drie zussen geen kinderen en moeite met vaste relaties. Waarschijnlijk zitten kinderen er voor ons niet meer zo in. En ik wil graag weten waarom.”

Als er wat familiefeiten boven tafel zijn gehaald – waaronder het sterven van haar broertje, enkele maanden na zijn geboorte – stelt begeleidster Elly te Brake voor dat Josien voor zichzelf, haar ouders en drie zussen representanten zoekt om ze vervolgens aan de schouders te leiden naar een gevoelsmatig gepaste plek in de door publiek omringde cirkel.

Ze kiest mij uit als jongste zus en ik beland ergens in de hoek, met mijn rug naar de representanten. Even schrik ik, moet ik nu toneel gaan spelen? (Wat was haar vraag ook al weer? En hoe moet ik daar in mijn rol op reageren? ) Maar op het moment dat ik op mijn plek sta, word ik in beslag genomen door een galmend hoofd en het gevoel alsof mijn gympen aan het zeil vastsmelten.

In het tafereel dat zich daarna ontrafelt, is het duidelijk. Elke representant heeft sterke gevoelens, behoefte om iets te zeggen en/of zich te bewegen, afhankelijk van hoe zij ten opzichte van elkaar staan opgesteld.

Zo voel ik een trekkende kracht (alsof er een straalkacheltje is neergezet) als “het verloren zoontje” in de ruimte wordt opgesteld, zegt de oudste zus een gigantische woede voor “haar” vader te voelen; en heeft de jongste ineens een stekende pijn in haar rug. En ook later opgestelde representanten (de grootvader, een onbekende gebeurtenis) glijden als vanzelf in hun rol.

Aan de hand van de verklaringen van representanten stelt Elly haar diagnose. Bij wie hoort het verdriet? ( In dit geval lijkt de geknakte relatie tussen de ouders na het verlies van het oudste broertje de sleutel.)

Door het uitspreken van ontknopende zinnen worden vervolgens verstrikkingen in het gezin ontrafeld. (Vader: “Met de dood van de eerstgeborene, onze enige zoon, is er ook iets in mij gestorven”. Moeder: “Juist toen het zo moeilijk was, was je er niet. Ik heb mijn respect voor jou als man verloren. Nu begrijp ik het, en kan ik weer je vrouw zijn. Samen zijn we de ouders van vijf kinderen.”)

Het tafereel is op zijn einde als de kinderen tegenover de ouders staan en samen met Josien buigen voor hun ouders (met een extra buiging voor de vader om daarmee het respect van de dochters voor het mannelijke uit te drukken).

Zo verwijderd en gespannen als wij er in het begin bijstonden, zo verbonden en opgelucht is iedereen nu. “Onvoorstelbaar”, zegt Josien na de sessie. Haar wangen zijn rood, ze is duidelijk aangedaan: “Zoals jij sprekend op mijn jongste zus leek, de woede van mijn oudste zus, de rugpijn van mijn één na jongste zusje. Zij heeft net een hernia gehad.” Ook het publiek leek volledig deelgenoot te zijn geworden in dit familietafereel. “Het leek wel een film”, zegt een vrouw later tegen me. “Ik voelde het helemaal mee, het was prachtig.”

Wetend veld

Op de fiets naar huis verbaas ik me over mijn gedachten en gevoelens tijdens deze sessie. In de boosheid van de representant van de oudste dochter of het verantwoordelijkheidsgevoel van de representant van Josien, kan ik mij (in werkelijkheid zelf een oudste dochter) herkennen, maar het onttrekkende gedrag dat ik in deze rol had vertoond (“kunnen mij al die problemen schelen, laten we nou eens leuk doen”) totaal niet.

Is mijn inbeeldingsvermogen zoveel groter dan ik dacht, of stonden wij echt in contact met de zieleroerselen van anderen?

Hellinger ontdekte in zijn familieopstellingen keer op keer dat deelnemers gedachten, gevoelens of zelfs lichamelijke symptomen kregen van degenen die zij representeerden. Volgens hem komen wij tijdens zo’n opstelling in contact met een “wetend veld”, waarin de familieziel tot uitdrukking kan komen. In dit veld manifesteert zich een soort collectief bewustzijn, waarmee wij (zelfs als wildvreemden) directer verbonden zijn dan we in het leven van alledag ooit zouden vermoeden.

Juist doordat ik zo in mijn eigen rol was opgegaan, had ik eigenlijk geen idee wat dit voor Josien had betekend. Als ik Josien een paar dagen later spreek, blijkt ze er nog helemaal van ondersteboven. “Het meest was ik geraakt toen ik zag dat mijn vader zich naar het gezin toekeerde. En: toen ik op het einde tussen de representanten van mijn broer en zussen in ging staan, en eens goed naar rechts en links keek, realiseerde ik me ineens dat ik de middelste ben van vijf kinderen. Ik zag ineens het plaatje.”

Niet dat Josien dat nog niet wist natuurlijk. De relatieproblemen van haar ouders, haar verantwoordelijkheidsgevoel waardoor zij niet aan haar eigen leven toekwam: er was voor weinig nieuws onder de zon.

Maar terwijl wij normaal eindeloze analyses maken op basis van onze smalle, subjectieve blik op relaties, maakt zo’n opstelling een vollediger perspectief in één oogopslag zichtbaar. Alsof je bij een toneelstuk je verrekijker neerlegt en plotseling het hele toneel en decor overziet. Door de verhalen achter je eigen verhalen te zien, kan je bijvoorbeeld de krampachtigheid van je vader ineens plaatsen.

Indra Torsten Preiss, een bekend familieopsteller, vertelt: “Eigenlijk werkt het heel eenvoudig. In familieopstellingen kunnen we onze problemen neerzetten en ernaar kijken. Vaak luidt de reactie van mensen: eigenlijk wist ik het al. En de pijn die ik erbij gevoeld heb, voel ik eigenlijk al mijn hele leven, maar nu pas heb ik kunnen zien waar die vandaan komt. Het was confronterend, maar ik ben opgelucht.”

Je plek kennen

Een familieopstelling werkt zo eigenlijk als een helend ritueel. Er wordt een alternatief scenario geschetst. Hoe had het óók kunnen gaan? Zou het in het werkelijke leven niet lukken om zinnen als “ik eer je” uit te spreken, met de hulp van representanten kan een nieuw innerlijk beeld ontstaan. Een beeld dat meer recht doet aan de harmonie van het systeem dan het geheel van verstrikkingen wat in het echte leven is ontstaan.

Zo’n nieuwe beeld zal zich met de tijd in je ziel moeten graveren. Indra: “De oplossing die in een opstelling wordt gevonden, ontvouwt zich in ons leven op een veel dieper niveau. Het heeft wel maanden of soms zelfs jaren nodig om in je leven te integreren.”

Kon je dat ondefinieerbare gevoel van zwaarte eerst niet plaatsen, als je je bewust wordt dat je bijvoorbeeld de schuld van het oorlogsverleden van je grootvader met je meedraagt of het verdriet om een doodgeboren kind, kun je er ook iets mee dóen. Je ermee verzoenen of er iets goeds tegenover stellen, bijvoorbeeld. (“Uit schuldgevoel voor mijn nazi-grootvader heb ik de neiging om me uit de naad te werken. Nu ik dat inzie, zal ik mijn juiste inzet tonen in werk voor vluchtelingen.”)

Het vinden van de juiste plek, daar draait het om. Daarmee bieden familieopstellingen geen fast-food-geluk, maar een – soms levenslange – zoektocht naar een subtiele balans, waarin je verantwoordelijkheid laat waar het hoort, zonder je aan je relaties te willen onttrekken. Want ook al emigreer je naar de andere kant van de wereld of ga je het klooster in om je te bevrijden van knellende familiebanden, aan je achtergrond ontkom je niet.

En daarom zijn stellige voornemens om het vooral heel anders te gaan doen dan je ouders ook een illusie. Volgens Indra is dit ook de reden waarom veel mensen hun arme of onderontwikkelde milieu niet makkelijk ontstijgen: uit loyaliteit willen we eigenlijk niet beter, gelukkiger of gezonder zijn dan onze ouders.

Wie dat toch wil, trekt zichzelf als het ware aan de schoenveters omhoog met alle burnout gevoelens van dien. Door jezelf in feite boven je ouders te plaatsen, maak je jezelf superieur, en dat klopt niet met je innerlijke gevoel van ordening.

Hetzelfde gebeurt met hardnekkige verwijten aan het adres van je familie, die komen als een boemerang terug. Indra: “Veel mensen verwijten hun ouders van alles en willen zich losmaken. Maar al het onverwerkte dient zich opnieuw aan, maakt ons zwak en creëert problemen, net zolang tot het wèl verwerkt is. De ziel sluit geen compromissen.”

Door je van je familie af te wenden, ontbeer je ook de kracht die van je familieleden afstraalt. Indra: “Wij zijn pas in staat echt gelukkige en duurzame relaties te hebben als we onze ouders aanvaarden zoals ze zijn, mèt hun fouten en tekortkomingen. Door terug te geven wat wij van hen meedragen en hun lot te respecteren. Dan kunnen wij hen danken voor het grootste geschenk dat zij ons hebben gegeven: ons leven.”

Daarom buig je, in een opstelling. Niet zozeer voor je ouders als personen, of voor hun onhandige of misschien wel ronduit schandalige daden, maar voor je ouders als doorgevers van leven. Dit eren is iets anders dan goedpraten of vergeven. Je zegt niet: “weet je pa, die mishandeling is oké”, maar je laat de schuld daarvoor tot zìjn verantwoordelijkheid en de gevolgen ervan, het leed dat zijn gedrag heeft gebracht en bij jou hoort, draag je zelf zo goed mogelijk.

Geen: eind goed al goed, een familietragedie herschreven tot blijspel. Maar wel een mogelijkheid om de opgedrongen rol van machteloosheid van je af te schudden en eindelijk de rol toe te eigenen die je wèrkelijk is toebedeeld.

KADER 1

ORDE DER LIEFDE

Door de jarenlange ervaring van Bert Hellinger met opstellingen hebben zich bepaalde wetmatigheden (een soort systemische orde in families) uitgekristalliseerd. Door de juiste plek in het web van onze relaties te kennen, kan liefde duurzaam stromen. Het weten van deze orde is volgens Hellinger in iedere familie en in ieder mens eigenlijk al aanwezig, bewust of onbewust.

Ieder familielid heeft recht op zijn plaats en het recht om er gelijkwaardig bij te horen. Ook wanneer hij heel vroeg is gestorven, invalide was, zelfmoord gepleegd heeft, in de psychiatrie is beland of onwettig was. Tot de familie behoren alle kinderen: ook miskramen, en gestorven kinderen. En ook zij die crimineel waren, een slecht karakter hadden, verslaafd waren of in een depressie leefden.

Ieder familielid draagt zijn eigen lot. Het hoort alleen hem toe. Hoe kort, moeilijk of problematisch het leven van iemand ook is, het wordt alleen door hem geleefd. Ook de bijbehorende gevoelens zoals pijn en schuld, horen alleen hem toe. Iedereen draagt zijn eigen verantwoordelijkheid en ook de verantwoordelijkheid voor het onverantwoordelijk zijn.

De balans van geven en nemen in een familie is: ouders geven aan hun kinderen wat ze zijn en kunnen geven. De kinderen nemen wat ze krijgen. Kinderen hebben niet het recht om van de ouders iets te eisen. Ze moeten hun ouders nemen zoals ze zijn. De kinderen kunnen de balans van geven en nemen weer in evenwicht brengen door zelf kinderen te krijgen en zich aan hen te geven zoals ze zijn. Kunnen zij geen kinderen krijgen dan kunnen ze iets anders goed doen, wat dat ook voor hen betekent, om de balans te herstellen.

De volgorde in een familie is chronologisch. Wie het eerst komt, staat op de eerste plaats. Zo komt de grootvader voor de vader, de eerste dochter voor de tweede zoon. Maar ook: de eerste liefdespartner komt voor de tweede partner en de relatie van de ouders voor die met kinderen. Hun liefde voor elkaar heeft de relatie tot stand doen komen.

Het is een bekend gegeven dat het grootbrengen van kinderen zodanig veel energie kost dat de kinderen voorrang krijgen op de relatie. Daarmee wordt uit het oog verloren dat kinderen uit de liefde in de relatie geboren zijn.

Het emotioneel tekort dat bij ouders onstaat, proberen ouders vaak bij hun kinderen op te vullen. Zo wordt de balans van geven en nemen tussen ouders en kinderen verstoord. Zien kinderen dat hun ouders een gelukkige relatie hebben, dan kunnen zij ontspannen, vrij en gewoon kind zijn.

De volgorde tussen ouders wordt gedefinieerd door de functie die ze hebben. Degene die de familie het meest naar buiten vertegenwoordigt (verdedigt) komt op de eerste plaats. Deze ouder dient degene die op de tweede plaats staat, ten dienste van de familie. De ouder die op de tweede plaats staat is daarmee eigenlijk belangrijker, omdat deze de zorg voor het nageslacht draagt. Deze zorg is meer naar binnen gericht.

Dit maakt duidelijk hoe complementair mannen en vrouwen zijn. Mannen en vrouwen vullen elkaar aan. De vrouw geeft toe dat ze een man nodig heeft en dat ze een vrouw wordt door hem en andersom.

Een relatie slaagt door de constante uitbalancering van geven en nemen, verbonden in liefde. Wanneer men wil dat liefde slaagt, dan moeten beiden gelijkwaardig verlangen in het geven en ontvangen. De partner die alleen maar toelaat zonder zelf te verlangen neemt een superieure positie in. De partner die verlangt komt in een ondergeschikte positie en dat verstoort de liefde.

Maar ook te veel eisen, de hulpverlener uithangen, een slachtofferrol aanmeten of te goed willen zijn om boos te worden, verstoort de relatie. Er zijn natuurlijk veel relaties waar de één de ander kwetst of pijn doet.

Ook hier heeft de partner die pijn werd gedaan de behoefte om het evenwicht te herstellen. Uit behoefte aan wraak doet deze partner de ander ook iets pijnlijks aan en omdat hij zich in zijn gelijk voelt, vaak net iets meer. Daardoor heeft de ander ook de behoefte iets pijnlijks terug te doen en ook zij doet dat uit het gevoel van haar gelijk iets meer terug. Een uitwisseling ten kwade.

Precies zoals in de uitwisseling van het goede tussen mensen de partner de ander uit liefde steeds iets meer geeft, zo kan een vicieuze cirkel of een negatieve balans doorbroken worden door uit liefde voor de ander iets minder van het pijnlijke terug te geven. Op die manier kan weer een uitwisseling in het goede ontstaan.

Kader 2

Zelf een opstelling laten maken

Maak alleen een opstelling als er sprake is van een brandende vraag of een wezenlijke behoefte. Om een opstelling te kunnen maken heb je de basisfeiten van je familie nodig tot op de hoogte van de familie van je grootouders.

• Is er iemand vroeg gestorven? (Bijv. wiegedood, zelfmoord, miskraam.)
• Waren de relaties tussen ouders en kinderen zwaar verstoord? (Bijv. mishandeling, incest)
• Werd er iemand uitgesloten in de familie. (Bijv. buitenechtelijk kind)
• Of heeft een of meer mensen waar je dichtbij staat een zwaar lot?
• Heb hierbij aandacht voor onuitgesproken of moeilijk te achterhalen familiegeheimen. Bijvoorbeeld:
• Adoptie, pleegouders
• Oorlogsverleden, collaboratie
• Ouders met verschillende nationaliteiten
• Echtscheiding van je ouders of vorige relaties
• Migratie
• Homoseksualiteit

Waar?

Er worden tegenwoordig zoveel opleidingen aangeboden en er is weinig controle op de kwaliteit en de achtergrond van de therapeut. Vermijd daarom hobbytherapeuten of therapeuten die zo graag willen opstellen. Het beste is om een opstelling te laten maken bij iemand die al ervaring had als therapeut voordat hij met opstellen begon.